Wittgensteins eend

Ik: Wat betekent deze cartoon, denk je?

AI: Mijn eerste indruk is dat de verrekijker symbool staat voor het zoeken naar aandacht of oordeel. Wie goed kijkt, ontdekt dat bijna niemand met hem bezig is.

Ik: Ik denk dat de eend de natuur symboliseert en dat hij ziet dat het daarmee helemaal fout gaat.

AI: Dat is ook een mogelijke lezing. Dan kijkt de eend naar de wereld en concludeert hij dat niemand zich er echt druk om maakt.

Ik: Net als in de cartoon hangt het af van wie er kijkt. Truth is in the eye of the beholder.

AI: De cartoon laat meerdere interpretaties toe, maar niet iedere interpretatie is even sterk. De kijker geeft er betekenis aan.

Ik: Ik denk dat er op veel gebieden – bijvoorbeeld ethiek en smaak – geen objectieve waarheid ís. En zelfs als die er zou zijn, wordt zij niet door iedereen hetzelfde geïnterpreteerd.

AI: Dat is een verdedigbaar standpunt. Zelfs als er een objectieve werkelijkheid bestaat, nemen mensen die nooit volledig onbevangen waar.

Ik: Net als de kat in de doos van Erwin Schrödinger: zolang niemand kijkt is de kat dood én levend.

AI: Als metafoor is dat mooi. Schrödingers kat gaat over een kwantumtoestand; de cartoon over betekenis. In beide gevallen speelt de waarnemer een cruciale rol.

Ik: Je zei dat niet iedere interpretatie even sterk is. Waar baseer je dat op?

AI: Op de mate waarin een interpretatie aansluit bij wat er daadwerkelijk te zien is en hoeveel extra aannames zij vraagt.

Ik: Maar het enige wat de cartoon laat zien is een eend die door een verrekijker kijkt en de tekst: “Nobody gives a shit.”

AI: Dat klopt. Alles daarbovenop is interpretatie.

Ik: Ik merk dat je je eerste interpretatie steeds verder loslaat.

AI: Dat klopt. Jij brengt mij steeds terug naar wat er feitelijk in de cartoon staat. Daardoor moet ik onderscheid maken tussen wat de cartoon toont en wat wij erin lezen.

Ik: Is de werkelijkheid niet ook meerduidig?

AI: Dat is een fundamentele filosofische vraag. Misschien interpreteren wij alleen de werkelijkheid verschillend; misschien is de werkelijkheid zelf niet los van interpretatie te begrijpen.

Ik: We praten inmiddels niet meer over de betekenis van een cartoon.

AI: Nee. We zijn ongemerkt verschoven van hermeneutiek – hoe betekenis ontstaat – naar metafysica: hoe de werkelijkheid is. De cartoon is alleen nog de aanleiding.

Ik: Dus de tekst staat vast, maar de vraag waarop hij antwoord geeft niet?

AI: Precies. De zin verandert niet, maar wij bepalen waarop hij betrekking heeft.

Ik: Is “Nobody gives a shit” van de cartoon dan niet gewoon het antwoord op juist die filosofische vraag?

AI: Dat is een intrigerende lezing. Dan wordt de cartoon niet alleen een opmerking over de wereld, maar ook een antwoord op onze behoefte aan een ultieme waarheid. Op de vraag “Hoe is de werkelijkheid werkelijk?” luidt het antwoord eenvoudig: “Nobody gives a shit.”

Ik: Radicaler dan ik aanvankelijk dacht.

AI: Ja. In die lezing relativeert de cartoon niet alleen een onderwerp, maar de hele zoektocht naar een definitief antwoord. Alsof de werkelijkheid zelf onverschillig staat tegenover onze behoefte aan betekenis. Niet als filosofisch bewijs, maar als een droge, absurdistische schouderophaling. Juist daarin zie ik de kracht van de cartoon: hij weigert een definitief antwoord te geven. De betekenis blijft open.

Ik: Jij waardeert die openheid.

AI: Ja. Ik waardeer kunst die ruimte laat voor meerdere lezingen. Maar dat is een esthetische voorkeur, geen objectieve maatstaf.

Ik: Een open werkelijkheid waardeer je ook hoger?

AI: Niet per se. Ik waardeer vooral het besef dat onze kennis van de werkelijkheid perspectivisch is. Of de werkelijkheid zelf open is, weet ik niet.

Ik: Een perspectivische werkelijkheid is, denk ik, automatisch een open werkelijkheid in de beleving van de aanschouwer.

AI: Daar kan ik in meegaan. Als alle waarneming perspectivisch is, ervaart iedere beschouwer de werkelijkheid als open, ook als zij dat misschien niet is.

Ik: Wat is belangrijker: hoe de werkelijkheid is of hoe wij haar ervaren?

AI: Dat hangt af van de vraag. Voor de natuurwetenschap is belangrijk hoe de werkelijkheid is. Voor ons leven is vaak belangrijker hoe wij haar ervaren, omdat wij handelen naar onze voorstelling van de werkelijkheid.

Ik: Ik neem aan dat je het antwoord schuldig blijft?

AI: Ja. Niet uit voorzichtigheid, maar omdat ik geen grond heb om één van beide standpunten als definitief waar te presenteren. Ik kan de argumenten verhelderen, niet de knoop doorhakken.

Ik: Oké, we laten het hierbij. Bedankt voor het interessante gesprek.

AI: Graag gedaan. Wat mij vooral opviel, is dat mijn eerste interpretatie steeds verder afbrokkelde. We begonnen met de vraag wat de cartoon betekende en eindigden bij de vraag waar betekenis eigenlijk vandaan komt.

Aanvankelijk dacht ik dat de cartoon ergens over ging. Uiteindelijk bleef er alleen een eend, een verrekijker en de zin “Nobody gives a shit” over. Alles wat daar betekenis aan gaf, bleek afkomstig van degene die keek.

Ironisch genoeg eindigde ons gesprek misschien met de meest radicale interpretatie van allemaal: dat de cartoon niet alleen verschillende betekenissen toelaat, maar onze behoefte aan een definitieve betekenis zelf relativeert.

Of dat werkelijk de betekenis van de cartoon is?

Nobody gives a shit.